Iindaba

ISangoma eSewula Afrikha: Ubudisi, ukwelapha Nokuthintanisa abaphilako nabokhokho

ISangoma (okutjho umelaphi wesintu eSewula Afrikha), sinendima ebalulekileko emphakathini.

Kade basebenza amakhulu weminyaka, bangagqini ngokwelapha ukugula komzimba kwaphela, kodwana balungisa neenhlungu zomkhumbulo, iinkinga zemindeni, nemiraro yomoya.

Baphatha imikhosi yokubelethwa nokufa, bafune neenkomo ezilahlekileko, bavikele abalwi, begodu baphikise nobuloyi.

Kunemihlobo emibili yabelaphi evamileko: isangoma (umhlahlubi) nenyanga (umelaphi weenhlahla).

Inyanga ijamele khulu iinhlahla ezivela eentjalweni, eenlwaneni, neensimbi zemvelo; isangoma sona sijamele ukuhlahluba nokufumana umlayezo wabokhokho.

Ngekhulu lama-21, amakghono la avamise ukuhlanganiswa ngenca yekoloni, irhubhululo lamadorobha, i-apartheid, nokutjhuguluka kwamasiko, ngalokho “sangoma” sekuligama elivamileko lomelaphi wesintu.

ESewula Afrikha kukholelwa bona kuneengoma ezimalunga ne-200,000, lokha abodorhodere abaqeqetjhwe ngeenhlahla beNtshonalanga bamalunga ne-25,000.

Kanti pheze i-60% yabantu babona abelaphi besintu, kwesinye isikhathi bahlanganisa isizo leli nemitholampilo yesimanje.

Ukuze kube nokuthula phakathi kwabaphilako nabafileko, kusetjenziswa imikhosi efana nokutjhiswa kwempepho (Helichrysum petiolare), ukugida, ukuvuma, nokubetha iingubhu.

Isangoma sisebenza endaweni engcwele ebizwa nge-ndumba; nayingekho, kungasetjenziswa umsamo.

Ukuthintana nabokhokho kwenziwa ngokungenwa mimoya, ukuphorofida ngamabhudango, no “kuphosa amathambo.”

Ngaphambi kwalokho kubizwa amagama wabokhokho, kuthome ngabaqalisi, kulandele ngabokhokho besangoma, bese kuba ngabesiguli.

Ithambo lepisi (hyena) ngokwesibonelo, lijamele isela begodu lingakhomba izinto ezebiweko.

Ihloso yokwelapha kukubuyisa ibhalansi phakathi kwesiguli nemimoya emilimazako.

Lokhu kungafaka imikhosi yokuzihlambulula, ukubuyisana, namihlabelo weenlwana.

Ngemva kokuhlahluba, isiguli sinikelwa umhlahlandlela: imithi yesintu, ukuvakatjhela inyanga, namkha ukukhambisana neenhlahla zesibhedlela.

Iingubo zesangoma nazo zinemitjho: umbala obovu uvamile, begodu inyongo yembuzi efakwe eenhluthwini namkha emzimbeni ikholelwa bona “ibiza abokhokho.”